Φαινόμενα διαφθοράς και κατάχρησης εξουσίας έχουν δει επανειλημμένα το φως της δημοσιότητας, σε διάφορους τομείς της κρατικής και ιδιωτικής λειτουργίας.  Είναι δεδομένο ότι υπάρχουν άλλα τόσα, ίσως και περισσότερα ακόμα περιστατικά.  Ας δούμε λοιπόν τι είναι η κατάχρηση εξουσίας, πώς ερμηνεύεται και πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί από ψυχολογική σκοπιά.

Κατάχρηση εξουσίας παρατηρείται όταν κάποιος υπερβαίνει τις εξουσίες που του παρέχει ο νόμος ή η θέση του και τις χρησιμοποιεί για προσωπικό του όφελος.  Οι πλείστες περιπτώσεις που βλέπουν το φως της δημοσιότητας αφορούν οικονομικά και σεξουαλικά αδικήματα, όπως όταν ένας πολιτικός ή άλλος αξιωματούχος παρενοχλεί σεξουαλικά άτομα που εξαρτώνται από αυτόν, αποδέχεται δωροδοκία ή χρησιμοποιεί τη θέση του για υπεξαίρεση χρημάτων και παράνομη κερδοσκοπία.  Η κατάχρηση όμως εξουσίας δεν περιορίζεται σε αυτά: Μπορεί ένας πρόεδρος, πολιτικός ή άλλος προϊστάμενος να προωθεί αυθαιρεσίες και να εφαρμόζει νομοθεσίες και κανονισμούς κατά το δοκούν, ευνοώντας ή αδικώντας άτομα ανάλογα με συμπάθειες, αντιπάθειες και προσωπικά συμφέροντα.  Μπορεί να ασκεί ψυχολογική παρενόχληση απειλώντας, εκφοβίζοντας και καταδιώκοντας συναδέλφους, υφισταμένους και άλλους.

Πού οφείλεται η διαφθορά και πώς αντιμετωπίζεται

Σύμφωνα με τη Διεθνή Διαφάνεια, την παγκόσμια συμμαχία κατά της διαφθοράς που παρουσιάζει κάθε χρόνο σχετική έρευνα, η μεγαλύτερη διαφθορά εντοπίζεται σε χώρες της Αφρικής και της Μέσης Ανατολής, αλλά δεν περιορίζεται εκεί.  Ανάμεσα στις χώρες με ψηλά ποσοστά διαφθοράς βρίσκονται η Σομαλία, το Ιράν, η Ρωσία, η Αργεντινή και η Ιταλία.  Ανάμεσα στις καλύτερες χώρες από άποψη απουσίας διαφθοράς είναι οι σκανδιναβικές, η Σιγκαπούρη, ο Καναδάς και η Ουρουγουάη.  Έχει διαφανεί ότι ενώ η φτώχεια παίζει σημαντικό ρόλο, δεν είναι τόσο καθοριστική, αφού και σε χώρες με ευμάρεια υπάρχει διαφθορά.  Φαίνεται ότι η απάντηση βρίσκεται στην "πάστα” των ανθρώπων που ασκούν εξουσία και στη στάση της κοινωνίας.  Σε χώρες με μειωμένη διαφθορά αναζητούνται οι καλύτεροι σε διάφορους επαγγελματικούς τομείς για συμμετοχή στο πολιτικό σύστημα και διασφαλίζεται ότι οι ικανότεροι και πιο ηθικοί άνθρωποι αναλαμβάνουν θέσεις εξουσίας.  Οι ίδιοι οι πολιτικοί αλλά και οι πολίτες δεν ανέχονται τη διαφθορά, την καταγγέλλουν και την καταπολεμούν όσο μπορούν.  Αυτά ισχύουν ανεξάρτητα από την οικονομική κατάσταση, τις θρησκευτικές πεποιθήσεις και το πολιτικό σύστημα που ισχύει στην κάθε χώρα.

Η διαφθορά ανθίζει όπου αναλαμβάνουν εξουσίες ανίκανοι και διεφθαρμένοι άνθρωποι και το σύστημα τους ανέχεται και τους συντηρεί.  Αν βρουν πρόσφορο έδαφος, δηλαδή κενά στη νομοθεσία και ανοχή της πολιτείας και του κοινού, μπορούν να συγκεντρώσουν πολλές εξουσίες στα χέρια τους και να προβούν σε πολλαπλές καταχρήσεις.  Εξασφαλίζουν συνήθως τη συνεργασία συναδέλφων και πολιτικών προσώπων που είτε είναι επίσης διεφθαρμένοι, είτε παραπλανούνται και παρασύρονται από αυτούς λόγω αδυναμίας θέσης ή χαρακτήρα.  Οι δράστες είναι συνήθως νάρκισσοι και κοινωνιοπαθείς, δηλαδή άνθρωποι που διακατέχονται από ένα αίσθημα παντοδυναμίας και απουσία ενσυναίσθησης.  Μπορούν να γίνουν ιδιαίτερα επικίνδυνοι και χειριστικοί, ιδιαίτερα αν σχετίζονται με ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού, όπως τα παιδιά και οι ασθενείς, προς τους οποίους μπορούν να προσποιούνται ενδιαφέρον και διάθεση προσφοράς, ενώ στην πραγματικότητα τους χρησιμοποιούν για τα συμφέροντα τους.   Όσοι αμφισβητούν τις πρακτικές τους μετατρέπονται από αυτούς σε αποδιοπομπαίους τράγους και αντικείμενα καταδίωξης.  Γι αυτό και πολλοί σωπαίνουν και αποχωρούν, από φόβο και αίσθηση αδυναμίας.  Η μεμψιμοιρία, η σιωπή και η παραίτηση όμως, άνκαι κατανοητές, καταλήγουν να γίνονται συνενοχή και να τροφοδοτούν τη διαφθορά.  Ο δράστης της οποιασδήποτε κατάχρησης ενδυναμώνεται και συνεχίζει ανενόχλητος μέχρι ένα άτομο ή μια ομάδα να τον σταματήσουν.  Τα φάρμακα της διαφθοράς είναι η διαφάνεια και η ανάληψη διορθωτικής δράσης.  Χρειάζεται τόλμη και αποφασιστικότητα από ενάρετους και αδιάφθορους ανθρώπους.

Της Λουίζας Θεοφάνους
Συμβουλευτική Ψυχολόγος
Ψυχοθεραπεύτρια