Του Leonid Bershidsky

Τρία πρόσφατα παραδείγματα διάσωσης τραπεζών στην Ευρώπη θα μπορούσαν να αποτελέσουν τη βάση ενός εγχειριδίου για το τι πρέπει να κάνεις όταν μια τράπεζα καταρρέει –και τι δεν πρέπει.

Αυτά ήταν το ασυμβίβαστο bail-in της Banco Popular στην Ισπανία, η αμφιλεγόμενη διάσωση της Banca Monte dei Paschi di Siena στην Ιταλία και η πολυπόθητη αλλά στην πραγματικότητα φρικτά κακότεχνη εθνικοποίηση της μεγαλύτερης τράπεζας της Ουκρανίας, Privatbank.

Η εξαγορά της Banco Popular έναντι 1 ευρώ από την Santander, τη μεγαλύτερη τράπεζα της Ισπανίας, είναι ένα παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο πρέπει να γίνονται αυτές οι δουλειές. Η Popular, η έβδομη μεγαλύτερη τράπεζα της Ισπανίας, προσπάθησε να λύσει τα προβλήματα του ισολογισμού που προκάλεσε η έκρηξη της φούσκας των ακινήτων τη δεκαετία του 2000, αντλώντας επανειλημμένως κεφάλαια.Ωστόσο, δεν κατάφερε να κλείσει την τρύπα που δημιουργήθηκε από τις ζημιές της τάξης των 3,7 δισ. ευρώ που κατέγραψε το 2016, περίπου όση ήταν και η κεφαλαιοποίηση της τράπεζας την περίοδο που ανακοινώθηκαν. Στις 6 Ιουνίου, η ΕΚΤ αποφάσισε ότι η Banco Popular "καταρρέει ή είναι πιθανό να καταρρεύσει" -την πρώτη φορά που δόθηκε μια τέτοια ετυμηγορία για να προκαλέσει μια διάσωση. Την επόμενη ημέρα, το Ενιαίο Συμβούλιο Εκκαθάρισης (SRB) της Ευρώπης ενέκρινε την πώληση της τράπεζας στην Santander.

Το πρόγραμμα διάσωσης δεν περιλαμβάνει χρήματα των φορολογουμένων. Οι μέτοχοι της Popular και οι κάτοχοι μετατρέψιμων ομολογιών έχασαν τον έλεγχο (τα ομόλογα μετατράπηκαν σε μετοχές πριν την πώληση του 1 ευρώ). Είναι μία απλή, εύληπτη, δίκαιη συμφωνία. Όταν ένα εγχείρημα αποτυγχάνει, οι μέτοχοι πρέπει να απορροφούν την απώλεια, ενώ οι πελάτες και οι φορολογούμενοι να είναι ασφαλείς.

Η διάσωση της Monte dei Paschi, που εγκρίθηκε από την ΕΕ την 1η Ιουνίου, δεν λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο. Είναι ένας επώδυνος συμβιβασμός που περιλαμβάνει 6,6 δισ. ευρώ χρηματοδότησης από φορολογούμενους(το νούμερο που έγραψε ο Τύπος είναι 8,8 δισ. ευρώ, αλλά 2,2 δισ. ευρώ προέρχονται από τη μετατροπή ορισμένων από τα ομόλογα της τράπεζας σε μετοχές). Το Ενιαίο Συμβούλιο Εκκαθάρισης έπρεπε να έχει ενεργήσει όπως στην περίπτωση της Banco Popular. Αλλά η ιταλική κυβέρνηση κατέβαλε μεγάλη προσπάθεια για να διαπραγματευτεί την "προληπτική ανακεφαλαιοποίηση" στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών κανόνων εκκαθάρισης, υποστηρίζοντας ότι ένα bail-in, σύμφωνο με τους κανόνες, θα προκαλούσε σοκ στο χρηματοπιστωτικό σύστημα. Περίπου 2 δισ. ευρώ από το πακέτο διάσωσης προορίζονται για την αποζημίωση των μικρών ιδιωτών επενδυτών, στους οποίους η Τράπεζα είχε πουλήσει μετατρέψιμα ομόλογα παραποιώντας τα οικονομικά στοιχεία. Τώρα ετοιμάζονται να λάβουν πιο αξιόπιστους τίτλους χρέους σε αντικατάσταση των δικών τους.

Η κυβέρνηση, βέβαια, θα μπορούσε να έχει αποζημιώσει απευθείας τους επενδυτές, χωρίς να ανακεφαλαιοποιήσει επίσης την Monte dei Paschi. Αλλά οι ευρωπαϊκές ρυθμιστικές αρχές αποφάσισαν να μην πιέσουν για μια τέτοια καθαρή λύση -ίσως επειδή δεν εμφανίστηκε κανένας ιδιώτης "διασώστης" από το εκτόπισμα της Santander, ενώ δεν υπήρχε καμία εγγύηση ότι θα ήταν εκεί κάποιος για να μαζέψει τα κομμάτια. Αντ 'αυτού, η MontedeiPaschi σύναψε μια προκαταρκτική συμφωνία με ιδιώτες επενδυτές για να ρευστοποιήσει 29 δισ. ευρώ επισφαλούς χρέους και η ευρωπαϊκή έγκριση της διάσωσης εξαρτάται από το αν θα λάβει χώρα αυτή η πώληση.

Αν οι ρυθμιστικές αρχές έκαναν λάθος, αυτό ήταν στο μέτωπο της πρόληψης. Το ιταλικό τραπεζικό σύστημα δεν είναι αρκετά διαφανές ώστε να καταλάβει κανείς εάν η κατάρρευση μιας τράπεζας που κατέχει μόλις το 4,5% των συνολικών παγίων του συστήματος μπορεί να προκαλέσει πράγματι μια χιονοστιβάδα. Σημειώνεται ότι τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα προτιμούν γενικά να δίνουν μεγάλη προσοχή σε δύσκολες αποφάσεις και αυτό μπορεί να είναι ταυτόχρονα ευλογία και κατάρα –αλλά το διαπιστώνεις μόνο εκ των υστέρων.

Οι ρυθμιστικές αρχές της ΕΕ μπορούν να λάβουν τα εύσημα για την Santander και να επικριθούν για την Monte dei Paschi. Το αν η Ευρώπη είναι έτοιμη να διαχειριστεί τις τράπεζες που θα καταρρεύσουν σε τυχόν επόμενη κρίση, είναι υποκειμενικό. Αλλά αξίζει να θυμηθούμε αν μπορούμε να συγκρίνουμε τους μηχανισμούς εκκαθάρισης της Ευρώπης με αυτό που συμβαίνει έξω ακριβώς από τα σύνορα της ΕΕ.

Την 18η Δεκεμβρίου 2016, η Ουκρανία εθνικοποίησε τη μεγαλύτερή της τράπεζα, Privat bank, η οποία διακρατούσε περίπου το 40% του συνόλου των ιδιωτικών καταθέσεων. Τεχνικά, έκανε bail-in στους μετόχους της: η τράπεζα εξαγοράστηκε για μία γρίβνα (0,04 δολάρια). Αλλά αν δεν βρισκόταν καμία ιδιωτική οντότητα να εξαγοράσει την τράπεζα, η κυβέρνηση θα αναγκαζόταν να την ανακεφαλαιοποιήσει, με το μέγιστο ποσό να υπολογίζεται τότε στα 5,5 δισ. δολάρια –σοβαρό ποσό για την Ιταλία ή την Ισπανία, αλλά αστρονομικό για την Ουκρανία.

Η κυβέρνηση γνώριζε ότι το μεγαλύτερο μέρος του χαρτοφυλακίου δανείων της Privatbank σχετιζόταν με συνδεδεμένα μέρη. Ωστόσο, κωλυσιεργούσε για μήνες καθώς κυκλοφορούσαν φήμες για εθνικοποίηση επιτρέποντας στους μετόχους –συμπεριλαμβανομένου του ισχυρού ολιγάρχηIhorKolomoisky- να πάρουν και την τελευταία δεκάρα από την τράπεζα. Μία πρόσφατα δημοσιευμένη έρευνα από το Project Αναφοράς Οργανωμένου Εγκλήματος και Διαφθοράς διαπίστωσε ότι λίγο πριν από την κρατικοποίηση τηςPrivatbank, η τράπεζα έδωσε μη διασφαλισμένα δάνεια αξίας περίπου 1 δισ. δολαρίων σε επισφαλείς επιχειρήσεις που είχαν συσταθεί από τους φίλους και τους υφισταμένους τουKolomoisky. Πολλές από τις επιχειρήσεις, έχουν κλείσει έκτοτε και τα χρήματα χάθηκαν.

Αντί να παρακολουθεί από κοντά τις προβληματικές συναλλαγές της Privatbank τους μήνες πριν από την εθνικοποίηση, η Εθνική Τράπεζα της Ουκρανίας τις επέτρεπε. Η Valeria Hontareva, που ήταν εκείνη την εποχή η γενική διευθύντρια της Κεντρικής Τράπεζας της Ουκρανίας είχε πει στον Kolomoisky ότι είχε μέχρι το τέλος Ιουνίου του 2017, για την αναδιάρθρωση των χρεών των επιχειρήσεών του προς τηνPrivatbank αλλά Ουκρανοί αξιωματούχοι παραδέχτηκαν ότι αυτό δεν συνέβη. Αντί να κάνει κινήσεις για να ανακτήσει τα χρήματα, η ουκρανική κυβέρνηση αρνήθηκε να πληρώσει τους ομολογιούχους της Privatbank, λέγοντας πως συνδέονται με τον Kolomoisky και έτσι μετέτρεψε τα ομόλογά τους σε μετοχές. Οι ομολογιούχοι έχουν υποβάλει μήνυση σε ουκρανικά και διεθνή δικαστήρια και ορισμένοι Ουκρανοί επενδυτές έχουν ήδη κερδίσει έναντι των νέων ιδιοκτητών της Privatbank. Στις 10 Μαΐου, η Hontareva παραιτήθηκε και είναι απίθανο να φέρει κάποια ευθύνη για το μπλέξιμο.

Εφαρμόζονται λοιπόν τα διπλά πρότυπα σε τράπεζες ανεπτυγμένων χωρών αλλά και χωρών που πασχίζουν να γίνουν μέρος της Ευρώπης; Όχι απαραίτητα.

Έτσι, ισχύουν διπλά πρότυπα για τις τράπεζες των ανεπτυγμένων χωρών και για όσους απλώς προσπαθούν να γίνουν μέρος της Ευρώπης; Οχι απαραίτητα.

Για τις ρυθμιστικές αρχές και τους διεθνείς ρυθμιστές κανόνων, η σταθερότητα ενός τραπεζικού συστήματος έρχεται πάντα πρώτη. Θα κάνουν τα πάντα βάσει κανόνων όταν εμφανίζεται ένας βολικός ιδιωτικός σωτήρας όπως η Santander, αλλά θα δεχτούν ελαττωματικές συμφωνίες όπως αυτή της Monte dei Paschi ή ακόμη και της Privatbank, όταν δεν υπάρχει τέτοια τύχη στον ορίζονταν και αντιλαμβάνονται υψηλό συστημικό κίνδυνο.

Ακόμη και αν οι τυποποιημένες λύσεις όπως αυτή της Banco Popular γίνουν ο κανόνας, είναι σημαντικό να προχωρήσουμε πέρα από τα stress tests μεμονωμένων τραπεζών. Οι ρυθμιστικές αρχές πρέπει να έχουν καλύτερη κατανόηση των επιπτώσεων της εκκαθάρισης κάθε μεγάλης τράπεζας για όλο το σύστημα. Ίσως, εάν το ιταλικό τραπεζικό σύστημα ήταν πιο διαφανές, η εκκαθάριση της Monte dei Paschi να αποτελούσε καλύτερη λύση. Και αν οι ουκρανικές ρυθμιστικές αρχές είχαν δώσει μεγαλύτερη προσοχή στη σημασία της Privatbank για το εθνικό τραπεζικό σύστημα, να την είχαν εποπτεύσει πολύ πιο αυστηρά.

Το να διαπιστώνουμε αν μια τράπεζα είναι πράγματι πολύ μεγάλη για να χρεοκοπήσει, και αν πράγματι είναι, το πώς θα διασφαλίσουμε ότι δεν θα χρειαστεί ποτέ διάσωση, είναι εξίσου σημαντικά με το ποιος θα καταλήξει τελικά να πληρώσει το λογαριασμό όταν συμβεί το χειρότερο.